Strona główna > Społeczeństwo obywatelskie > Projekty

Projekty

Wpływ realizacji programu „Biblioteki+ Infrastruktura Bibliotek” na jakość życia społeczności lokalnych

Tytuł: Wpływ realizacji programu "Biblioteki+ Infrastruktura bibliotek" na jakość życia społeczności lokalnych

Czas realizacji: maj-grudzień 2015

Finansowanie: Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Obserwatorium Kultury”

Projekt „Wpływ realizacji programu „Biblioteki+ Infrastruktura Bibliotek” na jakość życia społeczności lokalnych” realizowany jest przez FRDL – Centrum Mazowsze. Jest on współfinansowany ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Obserwatorium Kultury” na podstawie umowy nr 05634/15/FPK/DMP.

Celem projektu jest zbadanie wpływu realizacji programu "Biblioteka+ Infrastruktura bibliotek" na jakość życia społeczności lokalnych. Szczególny akcent położony zostanie na identyfikację wzorców oddziaływania bibliotek na życie społeczności lokalnych oraz analizę skuteczności podejmowanych przez nie działań animacyjnych. Dodatkowym wynikiem badania będzie identyfikacja najlepszych praktyk w tym obszarze.

Opis projektu:

Prowadzone analizy kondycji polskich bibliotek publicznych wykazały, że istnieje potrzeba radykalnej poprawy sposobu ich funkcjonowania. W szczególności dotyczy to placówek wiejskich i małomiasteczkowych. Obserwowana od wielu lat stagnacja małych bibliotek gminnych sprawiła, że straciły one na znaczeniu w społecznościach i zajmują podrzędne miejsce w życiu środowiska lokalnego. Proces zastoju spotęgowało niewielkie zainteresowanie ich problemami, słabe zaplecze intelektualne, a przede wszystkim – brak środków finansowych przeznaczonych na modernizację i rozwój.

Jednym z projektów będących odpowiedzią na zidentyfikowane problemy jest program Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego „Biblioteka+ Infrastruktura bibliotek”, który realizuje pierwszy cel szczegółowy Programu Wieloletniego Kultura+, jakim jest wzmocnienie potencjału i roli gminnych bibliotek publicznych oraz bibliotek publicznych wchodzących w skład innych instytucji kultury, dla których organizatorem założycielskim jest gmina. Priorytet ma na celu przekształcenie bibliotek gminnych w nowoczesne centra dostępu do wiedzy, kultury oraz ośrodki życia społecznego. W jego ramach corocznie ogłaszany jest nabór wniosków na zadania związane z budową, remontem, rozbudową lub przebudową infrastruktury bibliotecznej. O środki mogą ubiegać się gminne biblioteki publiczne będące samodzielnymi instytucjami kultury, dla których organizatorem jest gmina wiejska, miejsko-wiejska lub mała gmina miejska (do 15 000 mieszkańców). Obsługa priorytetu została powierzona Instytutowi Książki. Więcej informacji o programie można znaleźć na stronie: http://www.instytutksiazki.pl/infrastruktura,biblioteki.html

Bezpośrednie efekty rzeczowe realizacji priorytetu "Biblioteka+ Infrastruktura bibliotek" są znane. Pytaniem pozostaje jego realne oddziaływanie na życie lokalnych społeczności.

Nowoczesna, właściwie zorganizowana biblioteka pełni w środowiskach wiejskich i małomiasteczkowych rolę interdyscyplinarnego centrum animacji życia lokalnego - miejsca wspomagającego rozwój społeczny, aktywizującego działalność grup i stowarzyszeń, przyczyniającego się do poprawy jakości życia. Aktywność takiej placówki szeroko wykracza poza wypożyczanie książek, obejmując szeroki wachlarz form działalności kulturalnej. Dzięki rozbudowanej ofercie bibliotek mieszkańcy mogą pogłębiać swoje zainteresowania, realizować pasje i podejmować inicjatywy wspólnie z innymi. Prężnie prowadzona biblioteka organizuje różnorodne spotkania i wystawy, prowadzi kółka zainteresowań, kluby dyskusyjne, czy warsztaty. Włącza się także aktywnie w profilaktykę społeczną, a nawet wspiera przedsiębiorczość i edukację obywatelską. Tym samym, placówka biblioteczna przekształca się w instytucję innowacyjną, adekwatnie reagującą na potrzeby lokalnej społeczności i aktywnie kształtującą popyt na ofertę kulturalną.

Osiągnięcie takiego modelu funkcjonowania wymaga aktywności bibliotekarzy w poszukiwaniu i wdrażaniu nowych rozwiązań obejmujących płaszczyznę kulturalną, informacyjną, edukacyjną i społeczną. Warto zauważyć, że działania na tak szerokim polu wykazują przede wszystkim placówki biblioteczne ulokowane w większych ośrodkach. Na terenach wiejskich i w małych miastach, gdzie paradoksalnie, ich rozwój wydaje się być szczególnie istotny, dywersyfikacja i rozbudowa działalności bibliotek wciąż jest dużym wyzwaniem. W dużych ośrodkach biblioteki są jednym z wielu elementów rozbudowanej siatki miejsc i instytucji dających możliwość uczestnictwa w kulturze - obok nich funkcjonują muzea, teatry, kina, domy kultury, świetlice i kluby. Dla społeczności wiejskich biblioteki stanowią natomiast często jedną z nielicznych, a czasem wręcz jedyną szansę na udział w kulturze.

Realizacja projektu ma nam przynieść odpowiedź na następujące pytania badawcze:

1. W jakim stopniu realizacja programu „Biblioteka + Infrastruktura bibliotek” wpłynęła na wzmocnienie zaplecza infrastrukturalnego i rozwój oferty kulturalnej bibliotek publicznych?

2. Czy w wyniku jego realizacji postały nowe formy współpracy bibliotek z lokalnymi organizacjami kulturalnymi i społecznymi?

3. Czy biblioteki unowocześnione w trakcie projektu pełnią nowe funkcje i rozwijają swoją dotychczasową działalność? Jakie są determinanty zakresu nowych form działalności bibliotek?

4. Jakie nowe formy działalności rozwinęły biblioteki uczestniczące w projekcie? Jakie są źródła nowych form działalności?

4. Jaki jest wpływ działalności bibliotek na podnoszenie jakości życia społeczności lokalnych?

 

Badania realizowane na potrzeby projektu składają się z pięciu zasadniczych etapów:

1. Analiza materiałów zastanych, która ma posłużyć do zbudowania ram teoretycznych i metodologicznych pomiaru wpływu programu "Biblioteki+. Infrastruktura bibliotek" na jakość życia społeczności lokalnej. Na jej podstawie zostanie skonstruowany kwestionariusz ankiety oraz scenariusz wywiadu pogłębionego.

2. Badanie ilościowe w postaci ankiety rozesłanej w formie elektronicznej (tzw. CAWI) do wszystkich kierowników bibliotek będących beneficjentami programu.

3. Na podstawie wyników badań ilościowych dokonamy wyboru 14 studiów przypadku reprezentujących różne wzorce oddziaływania bibliotek na życie lokalne. Treść ankiety dostępna tu.

4. Badanie jakościowe w wybranych gminach oparte na technice wywiadów pogłębionych ustrukturyzowanych z beneficjentami programu i lokalnymi liderami życia społecznego (ok. 6 wywiadów w każdej gminie).

5. Analiza wyników i opracowanie konkluzji teoretycznych, podsumowanie wyników, przygotowanie raportu końcowego.

6. Opracowanie i dystrybucja (w formie elektronicznej) raportu końcowego do wszystkich Urzędów Gmin objętych badaniami. Publikacja raportu w formie elektronicznej na stronie internetowej Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej oraz stornach www Instytutu Książki.

7. Konferencja końcowa, dotycząca roli bibliotek w rozwijaniu jakości życia w środowiskach lokalnych, której elementem będzie prezentacja wyników badań oraz dyskusja nad ich praktyczną aplikacją.

 

DECYDUJMY RAZEM

Decydujmy razem.
Wzmocnienie mechanizmów partycypacyjnych w kreowaniu
i wdrażaniu polityk publicznych
oraz podejmowaniu decyzji publicznych.

Projekt systemowy realizowany od listopada 2009 do czerwca 2014 r. w ramach Priorytetu V Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki. Relację z konferencji podsumowującej cały projekt można znaleźć tutaj.

Istotą idei samorządności lokalnej jest umożliwienie społecznościom lokalnym udziału w sprawowaniu władzy, a tym samym wpływania na decyzje dotyczące rozwoju gospodarczego, społecznego i kulturowego ich otoczenia.

Celem głównym projektu "Decydujmy razem" jest wzmocnienie mechanizmu partycypacji publicznej w kreowaniu i wdrażaniu polityk lokalnych poprzez:

  • wypracowanie i przetestowanie modeli partycypacji publicznej z wykorzystaniem instrumentów animacji społecznej;
  • stworzenie mechanizmu oceny i monitoringu partycypacji publicznej;
  • opracowanie i przygotowanie do wdrożenia ogólnopolskiego systemu wspierania partycypacji publicznej;
  • upowszechnienie modeli partycypacji w środowiskach lokalnych.

Projekt ma charakter badawczo-wdrożeniowy. Skuteczne i efektywne wspieranie rozwoju społeczności lokalnych wymaga bowiem zarówno prowadzenia działań aktywizujących, jak i systematycznego budowania i uzupełniania wiedzy na temat uwarunkowań ich rozwoju.

Realizowany jest przez Partnerstwo, do którego poza Fundacją Rozwoju Demokracji Lokalnej należą:

Ministerstwo Rozwoju Regionalnego - Lider Partnerstwa
Instytut Sprawa Publicznych
Fundacja Partnerstwo dla Środowiska
Stowarzyszenie Centrum Wspierania Aktywności Lokalnej CAL
Fundacja Inicjatyw Społeczno-Ekonomicznych
Fundacja Fundusz Współpracy

W podejmowanych działaniach Partnerstwo koncentruje się na wypracowaniu i upowszechnieniu mechanizmów współpracy administracji publicznej ze społecznościami lokalnymi wykorzystując sprawdzoną metodę angażowania obywateli w lokalną politykę, jaką jest animacja społeczna. Prowadzonym w projekcie działaniom wdrożeniowym towarzyszy refleksja naukowa.

 

Działania Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej w projekcie:

Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej w ramach projektu „Decydujmy razem” realizuje dwa działania:
1.    Laboratoria wdrażania partycypacji publicznej;
2.    Akademię Lokalnej Polityki Publicznej (ALPP).
 
Laboratoria wdrażania partycypacji publicznej

FRDL testuje jedną z dwóch ścieżek metodycznych wprowadzania partycypacji publicznej do praktyki działań samorządów (więcej na ten temat: http://www.decydujmyrazem.pl/uczestnicy/sciezki_metodyczne.html).
Do pilotażu prowadzonego przez  Fundację przystąpiło 60 samorządów (47 gmin i 13 powiatów) z terenu całej Polski.  http://www.decydujmyrazem.pl/files/60_JST_FRDL___lista.pdf)
W ramach pilotażu każdy z samorządów powołał do życia zespół partycypacyjny składający się z przedstawicieli urzędu i przedstawicieli społeczności lokalnej. Każdy z zespołów miał za zadanie opracowanie wybranego dokumentu np. strategii zrównoważonego rozwoju, programu rozwoju przedsiębiorczości, programu rozwoju rodziny i aktywności obywatelskiej w ramach jednej z następujących „polityk publicznych”: zatrudnienie, przedsiębiorczość, zrównoważony rozwój, integracja społeczna.
Zaproponowana przez FRDL ścieżka  zakłada, że każdy etap prac nad dokumentem będzie konsultowany przez zespół z mieszkańcami, tak aby zaplanowane działania w jak największym stopniu uwzględniały potrzeby społeczności lokalnej oraz żeby przy tej okazji informacja o planowanych działaniach dotarła do jak najszerszego grona mieszkańców. Efekty kolejnych etapów prac zespołu przekazywane są do publicznej wiadomości za pomocą wszelkich możliwych kanałów komunikacji, w tym mediów i Internetu. Zanim opracowany partycypacyjnie dokument trafi do rady miasta lub powiatu, poddawany jest szerokim konsultacjom społecznym.
Nad procesem partycypacyjnym oraz nad merytoryczną zawartością dokumentu czuwa doradca FRDL. Efektem końcowym prac zespołów partycypacyjnych jest przygotowanie 26 strategii, w tym 13 strategii zrównoważonego rozwoju oraz 34 programów m.in. programów rozwoju przedsiębiorczości i programów aktywności lokalnej. 57 spośród 60 przygotowanych partycypacyjnie dokumentów uzyskało aprobatę rad miejskich i powiatowych. Tym samym zaplanowane w nich działania są obecnie realizowane przez samorządy. W ramach projektu zaplanowano również uspołeczniony monitoring wdrażania zaplanowanych działań.  

Akademia Lokalnej Polityki Publicznej

Akademia Lokalnej Polityki Publicznej powstała z myślą o tych przedstawicielach urzędów i radnych, którzy chcą poznawać zagadnienia związane z partycypacją publiczną, a zdobytą wiedzę i umiejętności wykorzystywać w codziennej pracy. W ramach ALPP w każdym województwie organizowane są bezpłatne warsztaty upowszechniające doświadczenia projektu w zakresie wdrażania działań partycypacyjnych  przez samorządy. Warsztaty prowadzone są przez doświadczonych trenerów, stanowiących kadrę doradczą FRDL w projekcie. Akademia zachęca również uczestników warsztatów do wzięcia udziału w wizycie studyjnej połączonej z seminarium. Wizyty studyjne odbywają się samorządach, które w ramach projektu wypracowały w sposób partycypacyjny dokument z obszaru wybranej polityki publicznej.  Więcej o ALPP: http://www.decydujmyrazem.pl/akademia/o_akademii.html

Więcej informacji o programie można znaleźć na stronie www.decydujmyrazem.pl

EKO-LOGICZNY SPOSÓB NA ŻYCIE

Projekt realizowany jest przez FRDL Centrum Świętokrzyskie w partnerstwie z Folkuniversitetet Uppsala.

Ponizej prezentujemy ogólny opis projektu, szczegółowe informacje dotyczące podejmowanych działań znajduja się tutaj.

Według przeprowadzonej diagnozy pomocy społecznej w Polsce rola pomocy społecznej w rozwiązywaniu problemów społecznych jest bardzo ograniczona i nie zapewnia nawet minimum w postaci osłony socjalnej.

 System jest przeciążony wielością zadań i rodzin, które szukają w nim wsparcia. Zamiast usamodzielnić swoich klientów - uzależnia ich i utwierdza w bezradności społecznej. Narzędziem zmiany opisanej sytuacji może być wprowadzenie nowej Metody Aktywizacji (MA), aby pomóc osobom wykluczonym i marginalizowanym, poprawić ich dotychczasową sytuację życiową i materialną. W ramach metody zostanie wyłoniony lokalny lider, który będzie wdrażał nową metodę wyjścia z ubóstwa w postaci założenia gospodarstwa ekologicznego.

 Realizacja projektu pn. „EKO-logiczny sposób a życie” zakłada wskazanie alternatywnego rozwiązania rolnikom w postaci założenia i prowadzenia własnego gospodarstwa ekologicznego, które nie tylko wyżywi rodzinę ale także przyniesie dochody pozwalające zrezygnować z pomocy socjalnej udzielanej przez Gminne Ośrodki Pomocy Społecznej(GOPS). Rolnictwo ekologiczne nie tylko wytwarza żywność, ale także wpływa na rozwój społeczny i gospodarczy poprzez zrównoważony rozwój obszarów wiejskich, tworzenie miejsc pracy oraz na rozwój społeczności lokalnych.

 Projekt przewiduje wykreowanie lokalnych liderów. Przejmą oni od pracowników socjalnych część zadań związanych z budzeniem poczucia wspólnoty, pokazywaniem rozwiązań, wspieraniem i inspirowaniem do aktywnego podejmowania działań.

 Budowanie rodzinnego rolnictwa ekologicznego wymaga podejmowania działań zwiększających dostęp do informacji o zasadach funkcjonowania takich gospodarstw, wiedzy o wymogach reżimu technologicznego i stosowania odmiennych technik produkcji. Wymaga przełamania obaw przed wprowadzeniem zasadniczych innowacji, czy rzeczywiście można sprostać wysokim wymaganiom, co do jakości produktu, a także niejasności co do ostatecznych rezultatów finansowych takiego przedsięwzięcia.

 Niewielkie gospodarstwa mogą wytwarzać produkty wysokiej jakości stanowiące konkurencję dla masowej i standardowej produkcji. Wymaga to porzucenia dotychczasowych standardów gospodarowania. Wymogi rodzinnego gospodarstwa ekologicznego prowadzą do wykorzystania gospodarki rodzinnej, w szczególności zasobów siły roboczej.

 Projekt realizowany jest w partnerstwie z organizacją Folkuniversitetet Uppsala ze Szwecji, oferującą szeroki wachlarz kursów dla dorosłych w całej Szwecji i w innych krajach europejskich, z długą tradycją wprowadzania nowych metod nauczania w edukacji dorosłych. Posiada szerokie grono instytucji współpracujących w tym KRAV, organizację zrzeszającą ok. 3 tys. rolników, ok. 450 firm w zakresie przetwórstwa i handlu ekologicznego, konsumentów, specjalistów z zakresu ochrony środowiska, która posiada 5 jednostek certyfikujących i przeprowadzających m.in. inspekcje zgodności uprawy i produkcji żywności z przewidzianymi normami.

Cel ogólny projektu:

 zwiększenie skuteczności oferty instytucji zajmujących się pomocą społeczną poprzez wypracowanie (na przykładzie gmin: Dwikozy, Samborzec, Fałków, Słupia Konecka) do końca IX 2013 r. Metody Aktywizacji rolników korzystających z pomocy społecznej, gotowej do wdrażania przez Gminne Ośrodki Pomocy Społecznej i Regionalne Ośrodki Polityki Społecznej.

 W okresie realizacji projektu planujemy m.in.:

  • dogłębną analizę aktualnej sytuacji życiowej i materialnej mieszkańców 4 gmin uczestniczących w projekcie,
  • wypracowanie metody powodującej poprawę sytuacji życiowej i materialnej rolników korzystających z pomocy społecznej i dotkniętych ubóstwem,
  • przeniesienie na polski grunt doświadczeń partnera szwedzkiego w zakresie zakładaniai prowadzenia gospodarstw ekologicznych,
  • przygotowanie lokalnych liderów do roli inicjatorów procesu zmian zachodzących w lokalnych społecznościach, poprzez cykl szkoleń i wizyt studyjnych w Polsce i w Szwecji.

ABC DLA NGO

Projekt „ABC dla NGO” realizowany jest przez Centrum Szkoleniowe Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej w Szczecinie oraz Stowarzyszenie Liderów i Fundraiserów. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego na podstawie umowy nr UDA-POKL.05.04.02-00-B32/11-00 zawartej pomiędzy Ministerstwem Pracy i Polityki Społecznej a Fundacją Rozwoju Demokracji Lokalnej.

 Celem głównym projektu „ABC dla NGO” jest zbudowanie sprzyjającego otoczenia instytucjonalnego i partnerskiego oraz zapewnienie kompetentnych kadr niezbędnych do rozwoju III sektora (w tym potencjału 78 członków organizacji pozarzą- dowych) i partnerskiej współpracy organizacji pozarządowych z jednostkami samorządu terytorialnego na terenach wiejskich i małomiasteczkowych województwa zachodniopomorskiego ze szczególnym wsparciem środowisk z trzech powiatów: gryfickiego, pyrzyckiego i wałeckiego na terenie których powstaną ośrodki wsparcia aktywności obywatelskiej.

Cele szczegółowe:

  • wzmocnienie roli Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej jako Regionalnego Centrum Informacji i Wspierania Organizacji Pozarządowych poprzez zbadanie potrzeb lokalnych organizacji pozarządowych, opracowanie i wdrożenie standardów świadczonych usług, planu współpracy z sektorem ekonomii społecznej oraz działalność 3 terenowych ośrodków wsparcia organizacji pozarządowych;   
  • wzmocnienie III sektora w trzech powiatach: gryfickim, pyrzyckim i wałeckim poprzez inkubowanie 9 nowych organizacji pozarządowych i wsparcie ich rozwoju, wsparcie techniczne istniejących organizacji pozarządowych;   
  • rozwój społeczeństwa obywatelskiego na terenach wiejskich i małomiasteczkowych województwa zachodniopomorskiego poprzez poprawę kompetencji kadr 45 organizacji pozarządowych w obszarze: zarządzania ludźmi, finansami, finansowania działalności, współpracy z administracją publiczną i otoczeniem;   
  • poprawa jakości współpracy jednostek samorządu terytorialnego z organizacjami pozarządowymi poprzez rozwój kompetencji 26 urzędników jednostek samorządu terytorialnego

Szczegóły znajdą państwo na stronie projektu.

INTEGRACJA I AKCEPTACJA. UCHODŹCY W SPOŁECZEŃSTWIE POLSKIM

LIDER:Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej
PARTNERZY:
1. Stowarzyszenie SpoŁeczno – Kulturalne ETHNOS
2. Miejski Ośrodek Pomocy SpoŁecznej w Łodzi

Projekt "Integracja i akceptacja. Uchodźcy w społeczeństwie polskim" realizowany będzie w terminie 01.01.2012-31.10.2013 na terenie m. Łodzi oraz ulokowanego na terenie powiatu zgierskiego Ośrodka dla Uchodźców w Grotnikach.

Grupę docelową projektu stanowią uchodźcy zamieszkali na terenie ośrodka (wraz z czŁonkami rodzin) oraz uchodźcy mieszkający poza ośrodkiem na terenie Łodzi. Wsparciem objętych będzie Łącznie 150 osób (w tym 50 dzieci), posiadających status uchodźcy oraz objętych ochroną międzynarodową.

Działania podejmowane w ramach projektu dedykowane tej grupie docelowej obejmować będą:
1.przygotowanie uchodźcy do funkcjonowania w spoŁeczeństwie większościowym poprzez udziaŁ w:
  

  • kursach języka polskiego, prowadzonych przez wykwalifikowanych lektorów, pracowników Studium Języka Polskiego dla Cudzoziemców w Łodzi,
  • warsztatach aktywizacji zawodowej i doradztwie zawodowym,
       
  • kursach zawodowych, ukierunkowanych na zdobycie nowych, wymaganych na regionalnym rynku pracy kwalifikacji zawodowych,
       
  • warsztatach podstawowej wiedzy obywatelskiej oraz wycieczkach kulturoznawczych upowszechniających wśród uchodźców polską kulturę, historię i obyczaje,
       
  • zajęciach sportowych w tym w ramach zorganizowanej w Ośrodku dla Uchodźców siłowni


2. Funkcjonowanie Punktu Wsparcia Uchodźcy, świadczącego pomoc psychologiczną i prawną wspartą obecnością tŁumaczy (j. rosyjski, j. angielski) w siedzibie realizatora projektu: Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej –Regionalne Centrum w Łodzi; ul. Rewolucji 1905 r. nr 9.

3. wsparcie dzieci uchodźców poprzez organizację zajęć wyrównawczych oraz zajęć teatralno - muzycznych i plastyczno –ruchowych, wspomagających proces adaptacji do środowiska szkolnego oraz zakup odzieży i pomocy szkolnych.

Projekt adresowany jest także do społeczeństwa przyjmującego, któremu oferuje:

1.akcję informacyjną, poświęconą problematyce uchodźczej (w tym audycje radiowe i telewizyjne, warsztaty dla dzieci i mŁodzieży wprowadzające w tematykę uchodźczą, imprezy integracyjne – Dni Uchodźcy – uŁatwiające proces integracji uchodźców ze spoŁeczeństwem przyjmującym i proces akceptacji dla odmienności kulturowych,

2.szkolenia dla urzędników mających w pracy kontakt z uchodźcami (ośrodki pomocy spoŁecznej, urzędy pracy, placówki oświatowe, urzędy administracji samorządowej, Łódzki Urząd Wojewódzki).

Szczegółowe informacje znajdą Państwo tutaj.

SOŁTYSKI I LIDERKI WIEJSKIE. KOBIETY ZARZĄDZAJĄ POLSKĄ WSIĄ

Projekt "Sołtyski i liderki wiejskie. Kobiety zarządzają polską wsią", realizowany w okresie 1. 07. 2006 - 31. 03. 2008 roku, był współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego Rozwój Zasobów Ludzkich działanie 1.6.

FRDL realizowała go we współpracy z "Gazetą Sołecką".

Projektem objętych zostało 125 sołtysek i liderek wiejskich (m.in. członkiń stowarzyszeń, żon sołtysów, nauczycielek i innych Pań) z 4 województw: kujawsko-pomorskiego, lubelskiego, wielkopolskiego oraz mazowieckiego. Podstawowym celem projektu była aktywizacja społeczna wiejskich kobiet i ich przygotowanie do pełnienia roli liderek lokalnych społeczności wiejskich. Podstawowymi działaniami prowadzonymi w jego ramach były szkolenia, indywidualne doradztwo oraz wizyty studyjne.

W czasie realizacji projektu uczestniczki przeprowadziły szereg inicjatyw. Zostały one opisane w broszurze "Kalejdoskop dobrych praktyk".

Projekt jest laureatem konkursu "Dobre praktyki EFS 2008" pod hasłem: "Najlepsza inwestycja w człowieka 2008" Ministerstwa Rozwoju Regionalnego - II edycji.
 
pliki/frdl/image/soltyski_listwa.jpg
 

PRZEJRZYSTA POLSKA


Głównym celem programu „Przejrzysta Polska” było usprawnianie działalności urzędów samorządowych oraz kreowanie partnerskich relacji pomiędzy samorządami i społecznością lokalną.

Program służył promowaniu uczciwości i skuteczności w samorządach, pobudzaniu aktywności społecznej, a przez to poprawę jakości życia publicznego.

Adresatem programu były samorządy terytorialne, które przy współpracy z organizacjami samorządowymi i lokalną społecznością chciały poprawić standardy sprawowania władzy i administrowania, wyeliminować korupcję i inne formy patologii.

Program został zainicjowany akcją społeczną „Przejrzysta Polska”.  

Uczestniczące w niej samorządy realizowały co najmniej 6 zadań obowiązkowych - po jednym z sześciu zasad dobrego rządzenia:

•    Zasada przejrzystości
•    Zasada braku tolerancji dla korupcji
•    Zasada partycypacji społecznej
•    Zasada przewidywalności
•    Zasada fachowości
•    Zasada rozliczalności

Akcję społeczną „Przejrzysta Polska” prowadziła „Gazeta Wyborcza” przy wsparciu Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej, Fundacji Agory, Polsko – Amerykańskiej Fundacji Wolności, Programu przeciwko korupcji fundacji im. S. Batorego, Centrum Edukacji Obywatelskiej i Banku Światowego.
W zasadniczej fazie akcji w 2005 roku wzięło udział blisko 800 gmin i powiatów. Ponad 400 z nich wdrożyło zadania obowiązkowe i ukończyło tym samym projekt, co zostało potwierdzone specjalnym certyfikatem. Blisko 200 samorządów z grupy laureatów zdecydowało się wdrażać kolejne zadania w ramach kontynuacji akcji w 2006 roku. Ponad 120 z nich ukończyło kontynuację.

W odpowiedzi na postulaty samorządów, pomysłodawcy przedsięwzięcia postanowili kontynuować wsparcie dla laureatów programu.

Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej dzięki dotacji Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności stworzyła Forum Przejrzysta Polska 2007 - platformę współpracy skupiającą najbardziej aktywne, najbardziej zaawansowane we wdrażaniu 6 zasad akcji samorządy.

Działania w ramach Forum zakładały także dalsze upowszechnianie doświadczeń akcji wśród polskich samorządów, które nie brały w niej udziału oraz wśród zaawansowanych samorządów innych krajów (m.in. Ukrainy, Gruzji, Bułgarii, Rumunii, Kazachstanu i krajów bałkańskich). W niektórych z tych krajów podjęto  pilotażowe działania w ramach wdrażania zasad "Przejrzystej Polski".

W 2008 roku FRDL kontynuowała działania adresowane do samorządów tworzących Forum Przejrzystej Polski w roku 2007. Były one prowadzone równolegle i niezależnie względem pilotażowego projektu odnawialnej certyfikacji.

W ramach dalszych działań Forum w roku 2008 odbył się konkurs na najlepszy Biuletyn Informacji Publicznej, a także warsztaty dla redaktorów biuletynu w ich jednostkach.

Oto chronologiczny zapis działań FRDL w ramach projektu Przejrzysta Polska:

Edycja I, rok 2004: Przejrzysta Polska - Laboratorium
Roczny projekt pilotażowy "Przejrzysta Gmina" z udziałem 16 samorządów z całej Polski - po jednym z każdego województwa, w tym 15 szczebla gminnego i jedno starostwo powiatowe. Laboratorium umożliwiło przetestowanie w praktyce zadań przypisanych do poszczególnych zasad modelu dobrego rządzenia i zarazem wstęp do ich realizacji na skalę masową.

Edycja II, rok 2005: Przejrzysta Polska - Akcja Masowa
Zaproszenie do udziału w Akcji zostało skierowane do wszystkich samorządów w Polsce. Do programu przystąpiło prawie 800 samorządów. Ponad połowa z nich z powodzeniem wdrożyła zestaw zadań obowiązkowych oraz towarzyszące im zadania fakultatywne. Logo Akcji stało się rozpoznawalnym symbolem jakości działania samorządów.

Edycja III, rok 2006: Przejrzysta Polska - Kontynuacja Akcji Masowej
Ten etap programu został skierowany do tych samorządów, które wzięły udział w poprzedniej edycji i otrzymały certyfikat jej ukończenia. 127 samorządów kontynuowało pracę nad wdrażaniem modelu dobrego rządzenia poprzez realizację nowych zadań obligatoryjnych w ramach zasady przejrzystości, braku tolerancji dla korupcji i partycypacji społecznej oraz kilku nowych zadań fakultatywnych.

Edycja IV, rok 2007: Przejrzysta Polska - Forum
Działania w tej edycji obejmowały powołanie Forum "Przejrzysta Polska" skupiające 47 najbardziej aktywnych i zaangażowanych w Akcję samorządów. W ramach Forum została wypracowana formuła audytu wewnętrznego zadań wdrożonych podczas programu, umożliwiająca samorządom samodzielne monitorowanie poziomu zaawansowania oraz trwałości wprowadzonych rozwiązań.

Edycja V, rok 2008: Przejrzysta Polska - projekt "System Certyfikacji JST"
W ramach pilotażowego projektu współfinansowanego z funduszy Programu Środki Przejściowe 2005 oraz dotacji Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności opracowano koncepcję systemu certyfikacji samorządów gminnych i powiatowych. W 16 jednostkach z całej Polski zostały przeprowadzone audyty zewnętrzne zadań wdrażanych w ramach Akcji. 15 samorządów otrzymało odnawialne certyfikaty "Przejrzystej Polski" na lata 2008-2010. Jednocześnie, wśród 32 JST uczestniczących w kontynuacji Forum przeprowadzono konkurs na najbardziej przyjazny dla klientów Biuletyn Informacji Publicznej.

Edycja VI, rok 2009-2010:
Przejrzysta Polska - projekt "Program monitorowania realizacji zasady partycypacji społecznej w samorządach lokalnych"
Etap badawczy. Eksperci opracowali i wdrożyli metodologię monitorowania realizacji zasady partycypacji społecznej. Na podstawie metodologii przeprowadzono wywiady w 125 samorządach terytorialnych z całej Polski. Na ich podstawie opracowano 125 raportów z każdej miejscowości. We wrześniu 2010 roku eksperci opracowali raport podsumowujący realizację zasady partycypacji społecznej.
Mamy nadzieję, że raport przybliży Państwu zagadnienie partycypacji społecznej. Pokaże dobre strony współpracy samorządów z organizacjami społecznymi oraz to, co jeszcze wspólnie możemy usprawnić.
____________________________________________________________________

Oświadczenie
Certyfikat "Przejrzysta Polska" jest potwierdzeniem wykonania przez samorząd w ramach "Przejrzystej Polski" 6 zadań obowiązkowych: opracowania opisów usług, kodeksu etycznego pracowników urzędu, programu współpracy z organizacjami pozarządowymi, materiału opisującego strategię, wdrożenia procedur naboru na wakaty w urzędzie oraz przygotowania broszury przybliżającej mieszkańcom budżet samorządu.
Wykonanie tych zadań było przez samorządy sprawozdawane publicznie na stronie www.przejrzystapolska.pl i podlegało ocenie ekspertów. Samorządy, które nie zrealizowały któregoś z tych zadań, lub u których realizacja zadań odbiegła od określonych w naszej akcji standardów, certyfikatów nie otrzymały.
Traktowanie certyfikatu udziału w "Przejrzystej Polsce" jako "certyfikatu przejrzystości" jest niezgodnym z regulaminem akcji nadużyciem. Nie można też przypisywać jednej osobie autorstwa efektów realizacji programu "Przejrzysta Polska" w danym urzędzie. Ideą akcji było zaangażowanie wielu pracowników urzędu w proces wdrażania zadań, pod nadzorem koordynatora akcji w danym urzędzie.

EUROPEJSKIE WYZWANIE - LOKALNE DZIAŁANIE

Projekt pt. "Europejskie wyzwanie - Lokalne działanie. Program profesjonalizacji lokalnych organizacji pozarządowych na Mazowszu" miał na celu wsparcie rozwoju lokalnych organizacji pozarządowych, działających w małych gminach Mazowsza (do 40 tys. mieszkańców) oraz zwiększenie ich aktywności w procesie pozyskiwania środków z funduszy Unii Europejskiej. Zrealizowany został w 2009 roku.

W ramach działań projektowych specjaliści FRDL we współpracy z przedstawicielami ngo dostosowali metody Zarządzania Cyklem Projektu (ang. PCM) do specyfiki działania lokalnych organizacji pozarządowych oraz promocję tej metody w środowisku mazowieckich organizacji.

Działania projektowe objęły: opracowanie i wydanie przewodnika, jego upowszechnienie w środowisku pozarządowym oraz organizację warsztatów dla przedstawicieli mazowieckich organizacji pozarządowych dotyczącego metodyki Zarządzenia Cyklem Projektu.

Realizacja projektu pozwoliła na promocję wśród mazowieckich organizacji pozarządowych wiedzy o dostępnych dla nich funduszach Unii Europejskiej, sposobach skorzystania z nich oraz stosowania obowiązujących metod zarządzania projektami unijnymi.

Zapraszamy do korzystania z przewodnika dla małych organizacji pozarządowych pt. "Zarządzanie Cyklem Projektu - skuteczne aplikowanie i zarządzanie projektami europejskimi w małych organizacjach pozarządowych".  Przedstawia on w przystępny sposób, krok po kroku, działania prowadzące do napisania prawidłowo skonstruowanego wniosku projektowego oraz opisuje zasady zarządzania projektem.

MONITORING LEGISLACJI W SAMORZĄDACH

pliki/frdl/image/Logo_monitoring_legisl.jpg

Program "Budowa i upowszechnienie modelowego programu z zakresu społecznego nadzoru nad funkcjonowaniem jednostek samorządu terytorialnego. Monitoring legislacji w samorządzie" miał na celu wparcie rozwoju udziału obywateli w tworzeniu lokalnego prawa, czego praktycznym wyrazem jest ich aktywny udział w konsultacjach społecznych przy podejmowaniu decyzji przez władze samorządowe.

Działania projektu objęły:

1. Przygotowanie i wydanie dwóch publikacji:

1) przewodnika dla przedstawicieli administracji samorządowej, doradzającego jak korzystać z konsultacji społecznych, dzięki którym podjęta decyzja oparta zostanie o konsensus i akceptację partnera społecznego;

2) poradnika dla przedstawicieli społeczności lokalnych, przekazującego wiedzę o sposobach tworzenia prawa lokalnego oraz informującego na jakim etapie można i należy włączyć się do prowadzonych konsultacji.

2. Przeprowadzenie dwóch warsztatów w zakresie wdrażania zasad konsultacji społecznych i dobrej praktyki konsultacji społecznych. Warsztaty kierowane były do przedstawicieli jednostek samorządu terytorialnego jak i dla społecznych partnerów samorządów.

3. Fazę pilotażu, podczas której przetestowano modelowy system monitoringu tworzenia prawa lokalnego i zasady konsultacji społecznych z udziałem przedstawicieli administracji samorządowej i społeczności lokalnych.

W pilotażu wzięły udział:

  • na poziomie gminnym: Urząd Miasta Legionowo oraz Hufiec ZHP, Stowarzyszenie Pomocy Potrzebującym "Nadzieja" i Uczniowski Klub Sportowy "Siódemka";
  • na poziomie powiatowym: Starostwo Powiatowe w Grójcu oraz Lokalna Grupa Działania Kraina Kwitnących Sadów;
  • na poziomie wojewódzkim: Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego oraz Federacja Mazowia.

Przez 6 miesięcy pracy nad modelem konsultacji, uczestnikom towarzyszyli specjaliści FRDL. Wyniki ich pracy zostały zaprezentowane w czasie konferencji podsumowującej projekt, 21 października 2009 r. w Warszawie.

Zapraszamy do poznania naszych poradników:

Przewodnik dla samorządowców:
Jak prowadzić konsultacje społeczne w samorządach? Zasady i najlepsze praktyki współpracy samorządów z przedstawicielami społeczności lokalnych.

Załącznik do rodz. 3

Załącznik do rodz. 5

Poradnik dla społeczności lokalnych:
Legislacja w samorządzie terytorialnym. Monitorowanie prawa miejscowego przez przedstawicieli społeczności lokalnych.

OBYWATELE I SAMORZĄD LOKALNY

Program Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności realizowany przez Fundację Rozwoju Demokracji Lokalnej.

Celem Programu było sprzyjanie tworzeniu w małych miastach i wsiach stałych i przejrzystych mechanizmów współpracy samorządów lokalnych z organizacjami pozarządowymi i społecznością lokalną.

W ramach Programu FRDL przyznała 22 organizacjom pozarządowym z gmin do 50 tys. mieszkańców granty na łączną sumę 805 400 zł na realizację projektów dotyczących nawiązywania i rozwoju współpracy pomiędzy organizacjami pozarządowymi a samorządem lokalnym.

Mamy nadzieję, że zrealizowany Program przyczynił się do:

  • wzrostu zaufania obywateli do władz samorządowych i zmniejszenia zjawiska korupcji na poziomie lokalnym, dzięki wprowadzeniu przejrzystych procedur podejmowania decyzji w małych miastach i wsiach,
  • stymulowania współpracy i budowania przez organizacje pozarządowe i grupy obywatelskie lokalnych koalicji,
  • zwiększenia udziału obywateli i ich organizacji w procesie współdecydowania o sprawach lokalnej społeczności poprzez wypracowanie trwałych mechanizmów współpracy samorządów i organizacji społecznych, a w konsekwencji lepsze zaspokajanie potrzeb społeczności lokalnych.

Realizacja projektów zakończyła sie w marcu 2004 rok. Podsumowaniu programu poświęcona jest publikacja "Współpraca organizacji pozarządowych z samorządem".

W ramach programu wydano również płytę CD zawierającą wspomnianą publikację oraz inne opracowania i materiały dotyczące współpracy organizacji pozarządowych z samorządem.

 

PARTNERSTWO DLA III SEKTORA

Program stanowił II moduł programu TRZECI SEKTOR prowadzonego przez Fundację im. Stefana Batorego, partnera Trust for Civil Society in Central & Eastern Europe

FRDL realizowała projekt Partnerstwo dla III Sektora (PIIIS) w dwóch etapach:
1. IX 2003 - X 2005 główne działania projektu PIIIS
2. XII 2005 - X 2006 kontynuacja PIIIS

I Etap

Główne cele:

  • budowanie mechanizmów współpracy organizacji pozarządowych z samorządem,
  • tworzenie profesjonalnej reprezentacji sektora pozarządowego
  • zwiększenie aktywności organizacji pozarządowych w ubieganiu się o środki unijne

Zadania zrealizowane przez FRDL (2003 - 2005) dla:

1. Upowszechnienia i wprowadzenia w życie postanowień Ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (UDPPiW), wspieranie zawierania porozumień o współpracy poprzez:

  • przygotowanie Diagnozy poziomu współpracy (badanie ankietowe samorządów, badania pogłębione wśród NGOs) - wyniki zostały opublikowane w postaci dwóch opracowań: „Barometr współpracy” oraz „Dobre praktyki”.
  • wydanie dwóch poradników nt. przybliżających postanowienia UDPPiW, dla organizacji pozarządowych (autorstwa Radosława Skiby) i dla samorządów (autorstwa Michała Gucia).
  • 16 regionalnych konferencji promujących Ustawę i poradniki
  • prowadzenie doradztwa przy wypracowywaniu uchwał i porozumień o współpracy w 35 gminach. W rezultacie uchwalono 29 Rocznych Programów Współpracy i 22 Karty Współpracy.

2. Zwiększania aktywności organizacji pozarządowych i samorządów w ubieganiu się o środki unijne, zwiększenia wpływu organizacji na działalność regionalnych komitetów sterujących i monitorujących poprzez:

  • wyłonienie przedstawicieli organizacji pozarządowych do RKS i RKM - w kilku województwach powołano przedstawicieli wybranych przez ogół organizacji pozarządowych;
  • konferencje i warsztaty nt. korzystania z funduszy strukturalnych, pisania wniosków, tworzenia konsorcjów. Odbyło się 8 konferencji i warsztatów, powstało jedno konsorcjum;
  • warsztaty wspólne z ekspertami z urzędów marszałkowskich dotyczące regionalnych programów operacyjnych na lata 2007-2013. W woj. podkarpackim urząd zaprosił przedstawicieli organizacji pozarządowych do udziału w pracach komitetów pracujących nad regionalnymi strategiami rozwoju;
  • spotkania szkoleniowe dla przedstawicieli NGOs w RKS i RKM, analizę udziału NGOs w pracach tych komitetów, założenie dla członków komitetów forum internetowego;
  • utworzenie w pięciu województwach Punktów Informacyjno Konsultacyjnych prowadzących doradztwo z zakresu korzystania z funduszy unijnych dla samorządów i organizacji pozarządowych. Działalność PIKów będzie kontynuowana przynajmniej w Białymstoku i Kielcach.

II Etap

Celem kontynuacji było wsparcie merytoryczne i infrastrukturalne organizacji pozarządowych, tak by mogły mieć udział w realizacji projektów realizowanych z funduszy strukturalnych i miały wpływ na tworzenie Regionalnych Programów Operacyjnych (RPO) na lata 2007-2013.

Zadania zrealizowane przez FRDL (2005-2006):

  • Ogólnopolskie spotkanie szkoleniowe dla przedstawicieli NGOs w RKS i RKM;
  • 8 regionalnych spotkań szkoleniowych dla przedstawicieli NGOs w RKS i RKM;
  • Poradnik dla członków RKS i RKM (dostępny w siedzibie Fundacji i w ośrodkach regionalnych FRDL oraz w naszej bibliotece wirtualnej);
  • Konsultacje RPO w 4 województwach;
  • Ogólnopolskie spotkanie dotyczące konsultacji RPO przez NGOs;
  • Opracowanie procedur wybierania członków RKS i RKM na lata 2007-2013. Procedury zostały przyjęte przez Ministerstwo Rozwoju Regionalnego;
  • Forum internetowe NGOs w RKS i RKM.

Zapraszamy do zapoznania się z poradnikiem Dobre Praktyki II.

.

 

RUCH PRZECIW BEZRADNOŚCI SPOŁECZNEJ

W listopadzie 2001 r. powstał przy Rzeczniku Praw Obywatelskich - Ruch Przeciw Bezradności Społecznej. Obok Rzecznika Praw Obywatelskich inicjatorami Ruchu były FRDL i Związek Powiatów Polskich.

Celem Ruchu jest wspomaganie działalności instytucji i organizacji aktywnych w pracy na rzecz społeczeństwa obywatelskiego i bezpośredniej pomocy ludziom potrzebującym. Ma on być platformą współpracy między organizacjami i grupami społecznymi, a nie nową organizacją.
Ruch jest odpowiedzią na narastające w Polsce zjawisko bezradności społecznej. Zjawisko to narastając, zaczyna zagrażać dalszemu rozwojowi społeczeństwa i kraju. Nie można bowiem budować społeczeństwa obywatelskiego, gdy obywatele nie potrafią korzystać ze swoich praw.

W ramach działań Ruchu dzięki dotacji Fundacji im. Stefana Batorego, FRDL zrealizowała projekt "Przeciwdziałanie bezradności społecznej - ewaluacja skuteczności interwencyjnych programów społecznych".

W ramach projektu w grudniu 2002 r. przeprowadzono badania dotyczące efektów działania programu Centrum Aktywności Lokalnej, realizowanego w czterech miejscowościach. Badaniami zostali objęci przedstawiciele CAL-i, reprezentanci aktywnych w regionie organizacji pozarządowych oraz liderzy lokalni.

Wyniki badań przedstawione zostały w Raporcie, przygotowanym przez dr Roberta Sobiecha z Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego.

DIALOG

DIALOG to najstarszy i najbardziej upowszechniony program, który był realizowany przez ośrodki FRDL w Białymstoku, Kielcach, Opolu i Rzeszowie. Ogólnopolskim koordynatorem programu był Ośrodek w Białymstoku, gdzie program został zainicjowany w 1992 r.

Główne cele:

  • zachęcanie mieszkańców do aktywności i oddziaływania na sprawy publiczne;
  • rozwój kontaktów między mieszkańcami na płaszczyźnie sąsiedzkiej, zawodowej i innych;
  • poprawa wymiany informacji i współpracy pomiędzy organizacjami społecznymi, władzą lokalną i obywatelami;
  • kreowanie postaw współdziałania w rozwiązywaniu problemów lokalnych.

Formy realizacji:

  • szkolenia i konsultacje dla liderów działających wśród społeczności lokalnych;
  • wspieranie merytoryczne i pomoc w pozyskiwaniu środków finansowych na realizację inicjatyw grup obywatelskich;
  • realizacja różnorodnych projektów: m.in. na rzecz poprawy stanu bezpieczeństwa publicznego, działań podejmowanych w osiedlach dla dzieci i młodzieży, przygotowania i organizowania pracy wolontariuszy, programów proekologicznych itp.;
  • działalność wydawnicza.

Metody i rozwiązania stosowane w Programie DIALOG, jako modelowe były chętnie wykorzystywane do realizacji podobnych przedsięwzięć tak w kraju, jak i zagranicą.

Jednym z ciekawszych i ważniejszych działań podejmowanych w ramach DIALOGU był program Sąsiedzka Czujność (Białystok). Miał on na celu poprawę stanu bezpieczeństwa publicznego poprzez aktywizowanie przedstawicieli instytucji, organizacji i mieszkańców. Program ten cieszył się dużym zainteresowaniem i realizowany był przez różne środowiska na terenie całej Polski (m.in. Warszawa-Ochota, Bytom, Wałcz). W Kielcach ten sam temat podjęty został poprzez projekt Budowanie Lokalnych Koalicji na rzecz Bezpieczeństwa.

Realizacja programów obywatelskich łączyła się ściśle z pracą i szkoleniem wolontariuszy. Dlatego też przy DIALOGU powstały Centra Wolontariatu (Białystok, Kielce), szkolące i organizujące pracę wolontariuszy w różnych dziedzinach. Zaowocowały one ponadto utworzeniem Sieci Klubów Wolontariusza.

Jednocześnie potrzeba rozwijania umiejętności i wiedzy uczestników programu zainspirowała powołanie Młodzieżowej Akademii Lidera (MAL), działającej poprzez cykle szkoleń dla aktywnej młodzieży.

Współpracujemy Z:
  • pliki/frdl/galeria/wspolpracujemy/SenatRP.jpg
  • pliki/frdl/galeria/wspolpracujemy/OFOP.jpg
  • pliki/frdl/image/DN_2011/ngo_male.jpg
  • pliki/frdl/galeria/wspolpracujemy/pifs_logo.jpg
  • pliki/frdl/galeria/wspolpracujemy/pap.jpg
  • pliki/frdl/image/DN_2011/logo GSiA new.JPG
  • pliki/frdl/image/DN_2011/FundacjaOrange-RGB.jpg
  • pliki/frdl/image/DN_2011/NCK_maly.jpg
  • pliki/frdl/image/DN_2011/KP_UNESCO.jpg
  • pliki/frdl/image/DN_2011/platformakultury_male.jpg
  • pliki/frdl/galeria/wspolpracujemy/witryna i nagroda BANER_maly.jpg
  • pliki/frdl/galeria/wspolpracujemy/logo_pelna_nazwa_PL_600dpi.jpg
  • pliki/frdl/galeria/wspolpracujemy/logoDS - 300 dpi - CMYK.jpg

Agencja interaktywna Migomedia