Demokratyzacja kraju, wybory, społeczeństwo obywatelskie. Seminarium w Tunisie, 4 – 6 października 2011

Motywacja i geneza Polska ma dobre doświadczenia transformacyjne – zwłaszcza w dziedzinie wdrażania reformy samorządowej. Polskie organizacje pozarządowe – w tym Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej mają sprawdzone w działaniu doświadczenie w miękkim (zatem szanującym swoistość i poczucie godności partnerów) dzieleniu się polskimi pomysłami na reformowanie kraju i przemiany społeczne w trakcie wychodzenia z totalitaryzmu. W dniach 20 – 25 marca 2011 do Tunezji udała się misja rozpoznawcza MSZ oraz Grupy Zagranica . Notatkę z tej misji sporządził po powrocie dr Włodzimierz Puzyna, rektor Wyższej Szkoły Administracji Publicznej w Szczecinie we współpracy z Janem Hofmoklem z MSZ. Z wniosków wynika, że w Tunezji są środowiska zainteresowane polskimi doświadczeniami i chętne do współpracy z Polską. Przeprowadzono rozmowy z osobami i środowiskami, które wyraziły zainteresowanie polską metodą transformacji i budowy społeczeństwa obywatelskiego, w tym tworzeniem obywatelskich struktur wspomagających proces transformacji. Stwierdzono przy tym, że początkiem współpracy powinny być „wizyty studyjne dla potencjalnych, regionalnych liderów ruchu obywatelskiego z odpowiednim programem szkoleniowo – warsztatowym”. Aby wykreować ten „odpowiedni program” i rozpocząć proces współpracy postanowiono zorganizować warsztaty w Tunisie. pliki/frdl/galeria/Tunezja/101_0777.JPGPierwszą propozycję warsztatów przygotował Zbigniew Chmura, I Radca Ambasady RP w Tunezji. Propozycję tę rozbudował, uszczegółowił i wprowadził metody interaktywne zespół FRDL (Jerzy Regulski, Włodzimierz Puzyna oraz Przemysław Fenrych, którego uczyniono odpowiedzialnym za metodyczną organizację seminarium). Cele seminarium
  • Zapoznanie uczestników z polskimi doświadczeniami transformacyjnymi, przede wszystkim w dziedzinie budowania demokracji na poziomie lokalnym – pomoc dla tunezyjskich władz publicznych i organizacji społecznych w rozwijaniu mechanizmów dobrego rządzenia i demokratyzacji państwa. Cel ten realizowany jest w szczególnym momencie – w trakcie kampanii wyborczej do konstytuanty i debat na temat kształtu przyszłego państwa;
  • Rozwijanie umiejętności interpersonalnych uczestników, zdolności komunikacyjnych oraz nauka pracy w zespole – ogólniej: przekształcenie grupy nieznających się dotąd uczestników z obszaru całej Tunezji w zintegrowany zespół gotów do dalszej współpracy między sobą i z polskimi partnerami. Cel niezwykle istotny, jeśli fundamentem nowego ustroju ma być społeczeństwo obywatelskie;
  • Przygotowanie uczestników do przeprowadzenia krótkich seminariów na temat metod i możliwości wykorzystania polskich doświadczeń w transformacji ustrojowej Tunezji – uczestnicy pracujący w 4-osobowych zespołach z jednego gubernatorstwa mają być gotowi do przekazania zdobytych w czasie seminarium doświadczeń w swoim środowisku;
  • Poznanie tunezyjskich uczestników seminarium, ich oczekiwań, sposobu rozumowania i komunikacji – jako przyszłych partnerów w polsko-tunezyjskiej współpracy i potencjalnych uczestników wizyt studyjnych w Polsce.
Inicjator i wykonawca Inicjatorem seminarium była ambasada RP w Tunisie, która w konsultacji z Ministerstwem Spraw Zagranicznych oraz Grupą Zagranica powierzyła realizację seminarium Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej z prof. Jerzym Regulskim. W sprawach organizacyjnych na miejscu w Tunisie pomagały tuniskie organizacje pozarządowe, w tym organizacja AID utworzona dla wspierania inicjatyw rozwojowych z prezesem Ben Alim (zbieżność nazwisk z obalonym prezydentem przypadkowa). pliki/frdl/galeria/Tunezja/101_0795.JPGZespół FRDL pracował w składzie: prof. dr Jerzy Regulski, jeden z głównych autorów polskiej reformy samorządowej, założyciel i prezes FRDL; dr Iwo Byczewski, członek Rady Fundatorów FRDL, były ambasador RP przy Unii Europejskiej i w Belgii; dr hab. Patrycja Suwaj, administratywista, profesor Wyższej Szkoły Administracji Publicznej w Białymstoku, Paula Borowska, również administratywista z białostockiego WSAP oraz Przemysław Fenrych, zastępca dyrektora w szczecińskim Centrum Szkoleniowym FRDL, trener i ekspert FRDL w wielu programach realizowanych na polskiej wsi, na Białorusi, na Ukrainie i w Kazachstanie. Rekrutacja i uczestnicy Rekrutację przeprowadził partner tunezyjski głównie wśród tunezyjskich organizacji pozarządowych. Dominowały organizacje zainteresowane sprawami wartości (np. wolność słowa, wolność osobista) lub sprawami warunków życia (np. aktywne stowarzyszenie bezrobotnych absolwentów uniwersyteckich). Udało się zgromadzić grupę niemal stuosobową, choć ostatecznie w wykładach plenarnych i warsztatach uczestniczyło ok. 60 – 70 osób (listy obecności są w posiadaniu organizatorów w Tunezji). Wydaje się, że dominowały osoby z Tunisu i okolic, z wschodniej (zamożniejszej) części kraju, ale były też osoby z miejscowości położonych na południu i w zachodniej, pustynnej i uboższej części państwa. Wykształcenie zróżnicowane – od osób pracujących nad habilitacją, po osoby nie mające matury. Podobnie z wiekiem – od osób bardzo młodych, po mocno starszych. Większość zna dobrze język francuski, ale część woli rozmawiać po tunezyjsku, zwłaszcza w bardziej emocjonujących fragmentach warsztatów. Większość uczestników to mężczyźni, ale kobiet też sporo, często aktywniejszych niż mężczyźni. Co ciekawe, w pracach grupowych często to kobiety były wskazywane na liderów i to one prezentowały wyniki pracy zespołów. Być może miejscowy obyczaj każe mniej pilnować punktualności na zajęciach, ale gdy grupy warsztatowe już się zebrały, były bardzo aktywne, chętne do pracy i gotowe pracować intensywnie dłużej niż to wynikało z programu. Przebieg seminarium pliki/frdl/galeria/Tunezja/Oczekiwania (0).JPGTrzydniowe seminarium (program w załączeniu) składało się trzech modułów. Moduł pierwszy to wykłady w sali plenarnej. W pierwszym dniu słowo wstępne wygłosił Ambasador RP w Tunisie Krzysztof Olendzki, słowo wprowadzające powiedział minister rozwoju regionalnego w rządzie Tunezji Abderrazak Zouari, a pierwszy wykład poświęcony modelowi państwa demokratycznego był autorstwa prezesa Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej Jerzego Regulskiego. Zgodnie uznano występowanie istotnego związku między pożądanym rozwojem kraju, a reformą władzy, zwłaszcza jej dekoncentracją i demokratyzacją na szczeblu lokalnym, zgodnie z zasadą: nie ma państw demokratycznych bez demokracji lokalnej. W drugim dniu profesor Regulski miał prelekcję na temat „Transformacja ustrojowa – metody i bariery”. W trzecim dniu wykład „Kadry dla transformacji – pozyskiwanie, kształcenie i wspomaganie” wygłosić miała prof. Patrycja Suwaj. Okazało się jednak, że uczestnicy zdecydowanie preferują nowe dla nich metody interaktywne, zatem zdecydowano rozdać tekst wykładu na piśmie, a czas przeznaczyć na dodatkowe warsztaty. Moduł drugi to warsztaty. Ich celem było włączenie uczestników w proces, sprawienie, by byli nie tylko biernymi słuchaczami wykładu, ale współtwórcami wspólnego dzieła, by mogli dać się poznać polskim prowadzącym, ale i zintegrować się między sobą. Uczestników podzielono na trzy zespoły (w trzecim dniu na dwa), każdy zespół uczestniczył kolejno w każdym warsztacie. W pierwszym dniu odbyły się następujące warsztaty:
  • „Wybory, lokalne organy wybieralne i ich odpowiedzialność wobec społeczeństwa” (prowadzenie Paula Borowska);
  • „Podstawy samorządności terytorialnej” (prowadzenie Iwo Byczewski);
  •  „Samorządność lokalna – rywalizacja czy partnerstwo?” (prowadzenie Przemysław Fenrych).
W drugim dniu odbyły się następujące warsztaty:
  • „Demokratyczna transformacja na poziomie lokalnym – reakcje społeczne, polityczne, biurokratyczne i środowisk biznesowych” (prowadzenie Patrycja Suwaj);
  • „Kadry dla transformacji – pozyskiwanie, kształcenie i wspomaganie” (prowadzenie Paula Borowska);
  • „Lider i kapitał społeczny dla demokratycznej transformacji” (prowadzenie Przemysław Fenrych).
Trzeci dzień ze względów organizacyjnych był krótszy – trzeba było umożliwić uczestnikom z odległych miejsc zamieszkania na spokojny powrót do domu. Aby zatem uczestnicy mogli brać udział w dyskusji nad wszystkimi tematami, podzielono ich na dwa zespoły, a każdy temat zrealizowano dwukrotnie:
  • „Organizacje społeczne w systemie państwa demokratycznego” (prowadzenie Patrycja Suwaj i Paula Borowska);
  •  „Przygotowanie spotkań multiplikacyjnych i planowanie dalszej współpracy polskich i tunezyjskich organizacji pozarządowych” (prowadzenie Przemysław Fenrych).
pliki/frdl/galeria/Tunezja/Oczekiwania (1).JPGUczestnicy metodę warsztatową przyjęli z zaskoczeniem – z ich relacji wynika, że spotkali się z nią po raz pierwszy. Jednocześnie okazało się, że metody interaktywne bardzo im odpowiadają, bez problemu włączają się w najbardziej zaskakujące ćwiczenia („kopalnia srebra”), chętnie uczestniczą w dyskusjach zespołowych i dzielą się wnioskami w sposób zaproponowany przez trenerów. Dyskutowali żywo i burzliwie o demokracji (łatwiej jest przeprowadzać rewolucję niż budować demokrację – to refleksja uczestników warsztatu Pauli Borowskiej), o samorządności na poziomie gminy (Nie jesteśmy przekonani, czy demokracja lokalna na szczeblu gminnym to jest to ,co nam najbardziej odpowiada. Cóż bowiem zrobimy np. z  radami starszych w naszych wioskach?  Te rady zawsze istniały, są naszą tradycją i świadczą o naszej tożsamości kulturowej. To te rady mówią nam co jest ważne na szczeblu lokalnym. Nie za bardzo chcemy zamieniać je na jakieś organy pochodzące z wyborów. Innymi sprawami niech zajmuje się państwo, niech nam finansuje co trzeba i organizuje co należy. Co innego szczebel ponadgminny: tam widzimy  możliwości dla autonomii, samorządności, udziału partii politycznych i NGO’s, dla podatków lokalnych, budżetu niezależnego od centralnego, dochodów własnych i innych demokratycznych nowinek – myśl z warsztatu Iwo Byczewskiego), o skutkach transformacji (Co wam, Polakom, dała demokracja i jak wam się teraz żyje? Czy wszyscy mają pracę, pieniądze, etc. a skoro nie, to dlaczego trwacie w demokracji? – takie pytania powtarzały się w warsztatach Patrycji Suwaj), o potrzebach i planach współpracy z partnerami polskimi (Jesteśmy zafascynowani Waszymi doświadczeniami w dziedzinie transformacji, budową samorządu lokalnego i społeczeństwa obywatelskiego. Bardzo chcemy je poznać – pozwólcie jednak, że będziemy je po swojemu adaptować do naszej mentalności, tradycji i naszych potrzeb – to z kolei sugestia z warsztatu Przemysława Fenrycha). W czasie warsztatów zostały zebrane oczekiwania uczestników co do treści i metod dalszej współpracy polsko-tunezyjskiej, w pracy zespołowej uczestnicy wyznaczyli także priorytety tej współpracy. Powstał obfity materiał wymagający osobnego opracowania wyznaczającego pola dalszej współpracy. Moduł trzeci to „targi wiedzy”. Uczestnicy reprezentujący rozmaite organizacje i instytucje zostali poproszeni o sporządzenie plakatów informujących o ich celach i metodach działania. Powstało kilkadziesiąt plakatów o różnym stopniu szczegółowości – plakaty zostały umieszczone w hallu przy salach warsztatowych, w czasie przerw toczyły się przy nich ożywione dyskusje. Wszystkie zostały sfotografowane i uzupełniają materiał o zainteresowaniach i potrzebach tunezyjskich organizacji. pliki/frdl/galeria/Tunezja/Oczekiwania (13).JPG Niespodziewanym dodatkowym modułem okazało się powstanie z inicjatywy uczestników na Facebooku strony internetowej „Tunisie Pologne 2011”, na której od kilku dni dyskutuje ze sobą 47 uczestników tuniskich warsztatów. Nawet jeśli dyskusja na tej stronie nie jest nazbyt pogłębiona, to przecież świadczy o zintegrowaniu zespołu, a uczestnicy mają okazję – i robią to z własnej inicjatywy – obserwować i analizować opracowane w czasie warsztatów materiały. Strona dowodzi także, że wiadomości i emocje zdobyte podczas warsztatów są rzeczywiście przekazywane w środowiskach lokalnych. Rezultaty i wnioski
  • Wiedza o transformacji, o polskich doświadczeniach została przekazana i przyjęta jako propozycja godna uwagi oraz dalszej dyskusji i zgłębiania – uczestnicy podkreślali, że znaczna część polskich doświadczeń jest możliwa do wykorzystania w warunkach tunezyjskich. Uczestnicy wykazywali wielkie zainteresowanie planowaniem strategicznym i tworzeniem samorządnych (a w każdym razie zdekoncentrowanych) struktur na poziomie lokalnym oraz regionalnym, a także wspieraniem rozwoju Trzeciego Sektora. Równocześnie mogliśmy stwierdzić, że stopień rozumienia demokracji jest niski i odpowiada stanowi jaki istniał u nas w okresie przełomu politycznego 1989. Ogólnie można stwierdzić, że problemy z jakimi organizacje te się borykają odpowiadają właśnie naszemu stanowi sprzed dwudziestu lat. Interesujące wydają się ich odniesienia do demokracji na poziomie lokalnym: widać tu potrzebę powiązania tradycyjnych rad starszych z koncepcją zdecentralizowanego ustroju – jest tu przestrzeń do bardzo interesującej współpracy;
  • Uczestnicy z aprobatą przyjęli zaproponowaną metodę wspólnej pracy i dyskusji – metodę pozwalającą na ważne w demokracji i społeczeństwie obywatelskim uzgadnianie poglądów i wspólnych działań w drodze swobodnej, a jednak uporządkowanej dyskusji;
  • Powstał zespół, który przy dalszym działaniu wspierającym może się przekształcić w zintegrowane środowisko – proreformatorskie, obywatelskie, nastawione na partnerską współpracę o znaczeniu lokalnym, krajowym, a także tunezyjsko-polskim. Warto podkreślić, że uczestnicy tego zespołu nie znali się wcześniej, poznali się odpowiadając na polską inicjatywę, pochodzą z bardzo rozmaitych środowisk i regionów kraju i przy całym wewnętrznym zróżnicowaniu gotowi są do dalszej współpracy. Co ważne: są przekonani, że razem mogą coś pozytywnego zdziałać, sukces jest w zasięgu ich rąk, a polski partner daje im nadzieję;
  • Polscy organizatorzy poznali tunezyjskich uczestników (i – miejmy nadzieję przyszłych partnerów) – warsztaty pozwoliły poznać cele działania zgromadzonych na seminarium organizacji, poznać i zrozumieć ich oczekiwania, a także trudności i bariery, jakie trzeba będzie przezwyciężyć przy nawiązywaniu trwałej współpracy. Uczestnicy wskazali także drogi i metody, które mogą pomóc w pokonywaniu przeszkód we współpracy i we wdrażaniu prodemokratycznych programów w Tunezji;
  • Prowadzący warsztaty cieszyli się nadzwyczajnym, bo niezaprogramowanym i spontanicznym zaufaniem uczestników. Niezwykłym i w pewnym sensie trudnym dowodem na to było ujawnienie się przed nami po raz pierwszy od chwili powstania w 1989r. tajnej Parti Pirate  (anarchizującej i trockistowskiej. Trudno jest podzielać poglądy tej grupy, zaprezentowali je nam w nieco szokujący sposób, ale równocześnie pokazali, że spotkanie z nami miało dla tej młodzieży duże znaczenie. Jesteśmy partnerami pozytywnie postrzeganymi nawet przez grupy z naszego punktu widzenia ekstremistyczne, a proponowany przez nas model demokracji lokalnej jest aprobowany w pewnej mierze nawet przez anarchistów.
Opracował (we współpracy ze wszystkimi prowadzącymi) Przemysław Fenrych