ZARZĄDZANIE OŚWIATĄ SAMORZĄDOWĄ – JAK ZAPEWNIAĆ JAKOŚĆ EDUKACJI DBAJĄC JEDNOCZEŚNIE O EFEKTYWNOŚĆ WYDATKÓW

Edukacja to zadanie gminy, którego realizacja z jednej strony pochłania istotną część budżetów, z drugiej zaś jest niezwykle ważnym aspektem funkcjonowania społeczności lokalnych. Od lat obserwujemy narastające trudności w znalezieniu kompromisu między dostępnością środków z subwencji oświatowej i innych dochodów JST, które mogą być przeznaczone na edukację, a chęcią zapewnienia jak najlepszej jakości kształcenia. Rozwiązywania problemów w tym zakresie nie ułatwiają też bardzo skomplikowane i często zmieniające się regulacje prawne.

Zespół ekspertów FRDL współpracując z gminami w zakresie tworzenia strategii oświatowych wypracował narzędzie analityczne pozwalające w zobiektywizowany sposób przyjrzeć się aspektom finansowo-organizacyjnym oświaty na poziomie lokalnym. Analiza uwzględnia m. in. przegląd rozwiązań zawartych w zatwierdzonych arkuszach organizacyjnych szkół, struktury zatrudnienia, średniego kosztu utrzymania ucznia w poszczególnych szkołach, badanie sieci szkół, sposobu naliczania subwencji oświatowej i jej wykorzystania, sposobu wykorzystania własnych środków JST. Analizy są bazą do wskazania istniejących i możliwych do wykorzystania rezerw organizacyjnych i finansowych, przy jednoczesnym dbaniu o możliwie najwyższy dostępny poziom jakości edukacji. Poniżej prezentujemy najważniejsze obserwacje z analiz przeprowadzonych w kilkunastu gminach wiejskich i miejsko-wiejskich na terenie kilku województw.

  • Subwencja oświatowa stanowi jedynie element dochodów gminy, z których pokrywane są wydatki oświatowe.

W większości analizowanych JST suma działów 801-Oświata i wychowanie oraz 854-Edukacyjna opieka wychowawcza to największe pozycje wydatków budżetowych. Warto zwrócić uwagę, że pomimo spadającej liczby uczniów szkół podstawowych (kl. I-VI) wydatki na oświatę wykazują tendencję rosnącą. Praktycznie każdy z analizowanych samorządów „dokładał” do tzw. wydatków subwencjonowanych. W zależności od samorządu „dopłata” kształtowała się w granicach od 10 do nawet 30% środków. Najwięcej dopłacają gminy wiejskie o rozbudowanej sieci szkół. Najmniej gminy miejskie, które przodują w wydatkach na zajęcia dodatkowe typu świetlice, praca z uczniem dysfunkcyjnym i inne. Z dochodów własnych gminy dopłacają do wydatków subwencjonowanych oraz finansują wydatki niesubwencjonowane, w tym inwestycje.

  • W analizowanych gminach poziom zatrudnienia nauczycieli jest wysoki, przy jednoczesnym bardzo dużym udziale nauczycieli dyplomowanych i mianowanych.

W wydatkach działu 801-Oświata i wychowanie dominują wydatki osobowe – płace i pochodne od wynagrodzeń nauczycieli i pracowników administracyjno–obsługowych. Średni wskaźnik zatrudnienia tj. część etatu przypadająca na jednego nauczyciela (osobę) kształtuje się w granicach 0,75-0,9, co oznacza że nauczyciele pracują na niepełnych etatach. We wprowadzonej nowelizacji Karty Nauczyciela nie usunięto art. 30, który obliguje JST do wypłacania jednorazowego dodatku uzupełniającego. W związku z tym brak godzin ponadwymiarowych i niepełne etaty nauczycielskie skazują wiele samorządów na wypłatę z początkiem każdego roku kalendarzowego sporych kwot oraz kreowanie polityki ograniczającej zatrudnienie w placówkach oświatowych.

Rośnie także liczba nauczycieli dyplomowanych i mianowanych. W niektórych JST te dwie grupy nauczycieli stanowią nawet 90% wszystkich zatrudnionych. Jest to kolejny czynnik istotnie wpływający na podnoszenie się kosztów finansowania oświaty.

  • Odmienne priorytety organu prowadzącego i dyrektorów szkół prowadzą nierzadko do konfliktów.

Dyrektor szkoły dba przede wszystkim o wysoką jakość kształcenia, stąd mało liczne oddziały, podział na grupy, duża liczba zajęć pozalekcyjnych. Organ prowadzący natomiast musi zwracać uwagę na aspekty finansowe, czyli zapewnienie środków na pokrycie kosztów rozwiązań zaplanowanych przez dyrektorów w arkuszach organizacyjnych szkół. Zgodnie z przepisami po pozytywnej opinii kuratora oświaty dotyczącej arkusza organizacyjnego, JST musi zabezpieczyć środki finansowe na jego realizację.

Rekomendowanym przez ekspertów rozwiązaniem tego konfliktu jest bliska współpraca organu prowadzącego szkołę z dyrektorem tej placówki na etapie opracowywania arkusza organizacyjnego. Profesjonalne podejście samorządu, przy dużej akceptacji dyrektora szkoły, z poszanowaniem obowiązujących przepisów prawa oświatowego w powyższej kwestii ma szansę doprowadzić do wypracowania konsensusu. Arkusz organizacyjny jest podstawą planowania budżetu oświatowego jednostki na dany rok. Efektywne zarządzanie oświatą musi łączyć aspekt dbania o jakość kształcenia z uwzględnianiem możliwości finansowych JST i warto, aby wszyscy uczestnicy tego procesu brali oba te aspekty pod uwagę.

Przypis: Więcej informacji – Podkarpacki ośrodek FRDL

http://www.frdl.rzeszow.pl/konsulting-frdl.html