Wyludnianie się znacznej części Polski stawia przed samorządami wyzwania, które wykraczają daleko poza statystyki demograficzne. Malejąca liczba mieszkańców oznacza zmiany w finansowaniu usług publicznych, utrzymaniu infrastruktury, lokalnej gospodarce, a w dłuższej perspektywie może wymagać również przemyślenia organizacji administracyjno-terytorialnej państwa. Tym zagadnieniom poświęcona jest najnowsza Analiza CELowa Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej im. Jerzego Regulskiego.



Autorem opracowania pt. „Uwarunkowania i skutki depopulacji Polski” jest prof. dr hab. Przemysław Śleszyński z Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania Polskiej Akademii Nauk, badacz procesów demograficznych, migracyjnych i rozwoju regionalnego.



Analiza przedstawia przyczyny i przestrzenne zróżnicowanie depopulacji, a także jej przewidywane konsekwencje dla funkcjonowania jednostek samorządu terytorialnego. Autor zwraca uwagę, że zmiany ludnościowe nie przebiegają równomiernie. Podczas gdy największe aglomeracje i część ich otoczenia nadal przyciągają mieszkańców, znaczna część mniejszych miast i obszarów wiejskich doświadcza długotrwałego odpływu ludności, spadku liczby urodzeń oraz starzenia się lokalnych społeczności.



Konsekwencje tych procesów są szczególnie istotne dla samorządów. Zmniejszająca się liczba mieszkańców może prowadzić do osłabienia lokalnej bazy dochodowej, podczas gdy koszty utrzymania wielu elementów infrastruktury pozostają na zbliżonym poziomie. Utrzymanie szkół, transportu publicznego, sieci wodociągowych czy innych usług staje się w takich warunkach coraz większym wyzwaniem. Jednocześnie starzenie się ludności zwiększa zapotrzebowanie na usługi opiekuńcze i zdrowotne.



Czy depopulacja wymusi zmiany w organizacji samorządu terytorialnego?



Jednym z najbardziej interesujących wątków opracowania jest wpływ zmian demograficznych na przyszłość podziału administracyjnego Polski. Profesor Śleszyński wskazuje, że w 1995 r. funkcjonowały w Polsce 72 gminy liczące mniej niż 3 tys. mieszkańców. W 2025 r. było ich już 164. W ocenie autora postępująca depopulacja może uzasadniać zmiany w liczbie gmin i powiatów, zakresie ich kompetencji oraz organizacji świadczenia usług publicznych.



Istotną część analizy poświęcono również ograniczeniom oficjalnej statystyki ludnościowej. Niepełna rejestracja migracji może powodować rozbieżności między liczbą osób wykazywanych w statystykach a rzeczywistą liczbą mieszkańców. Ma to znaczenie nie tylko dla oceny skali depopulacji, lecz także dla planowania lokalnych i regionalnych polityk publicznych.



Opracowanie skłania do szerszej refleksji nad sposobami reagowania na zmiany demograficzne. Czy samorządy powinny koncentrować się przede wszystkim na przeciwdziałaniu odpływowi mieszkańców, czy również przygotowywać się do funkcjonowania w warunkach trwałego zmniejszania się populacji? Jak zapewnić dostępność usług publicznych w coraz słabiej zaludnionych gminach? Jak dostosować lokalną politykę rozwoju do zmieniającej się struktury wieku i potrzeb mieszkańców?



Zachęcamy do lektury Analizy CELowej nr 10/2026 pt. „Uwarunkowania i skutki depopulacji Polski” autorstwa prof. dr. hab. Przemysława Śleszyńskiego.



Pełne opracowanie, zawierające szczegółowe dane, mapy oraz wnioski dotyczące przyszłości polskich samorządów, udostępniamy poniżej w formacie PDF.

 



Publikacja powstała w ramach projektu „CEL na przyszłość: Ekspertyzy i Rozwój Lokalny” (umowa nr 18/PROO/4/2025), realizowanego przez Fundację Rozwoju Demokracji Lokalnej im. Jerzego Regulskiego, i została sfinansowana ze środków Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach Rządowego Programu Rozwoju Organizacji Obywatelskich na lata 2018–2030 PROO (Priorytet 4 – Rozwój instytucjonalny think tanków obywatelskich).